Arşivden çıktı: Türkiye’de Sanayi Mimarlığı

Arşivden çıktı: Türkiye'de Sanayi Mimarlığı, İşi Olmayan Giremez sergisine eşlik eden bir sunum olarak İstanbul'daki Salt Galata'nın 3. katında yer alıyor. Salt'tan Orkun Dayıoğlu'nun hazırladığı seçki, 20. yüzyılda Türkiye'de inşa edilen fabrikaları tasarım süreçleri ve çalışma hayatındaki yerleriyle inceliyor.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında fabrikalar, üretimin örgütlendiği alanlar olmanın yanında modernleşmenin mimari ifadeleri arasında yer alıyor. Devletin 1930'lardaki sanayi yatırımlarıyla kurulan Sümerbank yerleşkelerinde, işçi konutları ve sosyal tesisler üretim binalarını tamamlıyor. Kayseri Bez ve Nazilli Basma fabrikalarının projelerini hazırlayan Ivan Sergeyeviç Nikolayev, bu dönemin sanayi mimarlığında rol alan isimlerden biri. Robert Mallet-Stevens'ın Mecidiyeköy için tasarladığı Likör ve Kanyak Fabrikası ise Türkiye dışından mimarların katkılarının dokuma tesislerinin ötesine uzandığını gösteriyor.

1950'lerden sonra özel sermayenin yatırımları çoğaldıkça serbest çalışan mimarların fabrika projeleri de artıyor. Doğan Tekeli ile Sami Sisa, ortak çalışmalarına Rami'deki Avustralya Yün İplik Fabrikası'yla başlıyor. Aydın Boysan'ın Arçelik için Çayırova'da tasarladığı fabrika ve Fazıl Saffet Aysu'nun Philips için Levent'te gerçekleştirdiği yapı, özel sektörle mimarlar arasındaki işbirliğinin örnekleri arasında bulunuyor.

1970'lerle birlikte sanayi yapıları, mimarlık ofisleri için giderek bir uzmanlık alanına dönüşüyor. Cengiz Bektaş'ın Denizli'deki projelerinde yerel dokuyla kurduğu bağ ve insan ölçeğine verdiği yer, bu alandaki farklı tasarım yaklaşımlarından birini oluşturuyor. Sunum, 1990'larda ivmelenen özelleştirmelerin ardından pek çoğu kapanan veya başka amaçlarla kullanılmaya başlayan fabrikalara arşivlerden bakıyor. Belgeler, bu yapıların mimarlık ve mühendislik tarihindeki yerini araştırırken çalışma kültüründeki değişimlerin de izini sürüyor.