Amisos Tepesi

Yükselti üzerinde kurulan antik kent

Amisos Antik Kenti, Samsun kent merkezinin kuzeybatısındaki Toraman Tepe ve yamaçlarını kapsar. Çevreye hâkim bir yükselti üzerine kurulan yerleşimin, yazılı kaynaklara göre MÖ 6. yüzyılda Sinop’ta koloni kuran Miletoslular tarafından kurulduğu belirtilir. Kentin kuruluş ve gelişim süreci; Miletosluların küçük bir yerleşim olan Amisos’a egemen olması, Kapadokyalıların yerleşmesi, Foçalılara yerleşme izni verilmesi ve MÖ 437’de Sinop’tan gelen Atinalıların yerleşerek kentin adını Peiraieos olarak değiştirmesiyle dört aşamada anlatılır.

Miletosluların Toraman Tepe sırtlarında inşa ettiği surlar; caddeler, sokaklar, meydanlar, dini yapılar ve evlerle birlikte kentsel düzenin çerçevesini oluşturur. Tepenin doğusunda liman bulunur; buluntular, limanın gerisinde bir Aşağı Kent kurulduğunu gösterir. Toraman Tepe sırtındaki Yukarı Kent’in ise 44 hektarlık alanı kapsadığı söylenebilir.

Liman, ticaret ve toplumsal katmanlar

Amisos’ta Yukarı Kent ile Aşağı Kent farklı işlevler ve yaşam çevreleriyle tanımlanır. Yukarı Kent; yönetici, asker, tüccar, din adamı ve toprak sahipleri gibi varlıklı sınıfların yaşadığı alandır. Liman yakınındaki Aşağı Kent’te ise ticari depoların yanı sıra limanda çalışan denizciler, köleler ve diğer çalışanlar yer alır. Malları Anadolu’nun içlerine taşıyan arabalar ve katırların ahırları ile görevlilerin barınakları da bu bölümde bulunur.

Kentin doğu, batı ve güney yamaçları mezarlık olarak kullanılmıştır. Helenistik dönemde gelişen ticaret ağları Amisos’u güçlü bir konuma taşımış, kent en parlak evresini VI. Mithridates döneminde yaşamıştır. Stratejik önemini koruyan Amisos, Roma ve Bizans dönemlerinde de varlığını sürdürmüştür.

Tümülüsler ve Amisos Hazinesi

2004’te başlayan kurtarma kazıları, Baruthane Tümülüsleri olarak adlandırılan iki yığma tepenin altında mezarları ortaya çıkarmıştır. Bu tümülüslerin, Mitridates sülalesinin hüküm sürdüğü Helenistik dönemde yapıldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca 1995’te yapılan kurtarma kazılarında bir aile mezarı ve bu aileye ait hazine bulunmuştur.

Amisos Hazinesi olarak anılan buluntular MÖ 4. yüzyıl ile MÖ 1. yüzyıl arasına tarihlenir. Altın ziynet eşyaları, çanak çömlek ile cam ve mermer eserlerin incelenmesi sonucunda erkek mezarının Pontus Krallığı’nın üst düzey yöneticilerinden birine; diğer mezarların ise bu kişinin eşi ve kızına ait olduğu düşünülmektedir. Amisos Hazinesi, Samsun Müzesi’nde özel bir bölümde sergilenir.