Ayasofya Muzesi

Ayasofya Muzesi, Geç Bizans kiliselerinin güzel örnekleri arasında anılan bir yapıdır. Trabzon İmparatorluğu krallarından I. Manuel Komnenos döneminde, 1250–1260 yılları arasında inşa edilmiştir. Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon’u fethinin ardından camiye çevrilerek vakıf eseri olmuş; restorasyon sonrasında 1966’da müze haline getirilmiştir. Yapı, 2013 yılından bu yana cami olarak hizmet vermektedir.

Mimari dil ve mekân kurgusu

Yapıda Bizans taşra üslubu, Gürcü soğan kubbesi ile Selçuklu taş ve plastik taş işlemeciliğinin etkileri bir arada görülür. Kapalı kollu haç planlı yapı, yüksek kasnaklı kubbesiyle tanımlanır; kuzey, batı ve güney yönlerinde revaklı üç girişe sahiptir. Ana kubbenin çevresi farklı tonozlarla örtülürken, farklı yükseltiler verilen çatı kiremitle kaplanmıştır.

Narteksli ve üç nefli düzen içinde her nefin doğusunda bir apsis yer alır. Orta apsis içten yuvarlak, dıştan beşgen biçimindedir; diğer apsisler ise yuvarlaktır. Dört sütunun taşıdığı kubbede, on iki yuvarlak kemerli ve ahşap doğramalı pencere bulunur. Ana kubbenin altında, dokuz farklı tür mermerle tezyin edilmiş, opus sectile tekniğinde çok renkli bir yer mozaiği yer alır; bu döşemeler ahşapla kapatılmıştır.

Taş bezemeler ve resim programı

Yapının taş plastiklerinde Batı sanatı ile Selçuklu dönemi İslam sanatının etkileri izlenir. Kuzey ve batı revak cephelerindeki geometrik geçmeli madalyonlar ve batı cephesindeki mukarnaslı nişler Selçuklu taş işçiliğinin özelliklerini taşır. En görkemli cephe olarak nitelenen güney yüzde Hz. Adem ile Havva’nın yaratılışını anlatan kabartmalı bir friz bulunur. Kemerin kilit taşındaki tek başlı kartal, Komnenos Hanedanı’nın sembolüdür; benzer bir tasvir ana apsisin dışındaki doğu tarafta da görülür.

Freskler 1957–1961 arasında sıvaların temizlenmesiyle açığa çıkarılmıştır. İncil’den sahnelerin canlandırıldığı bu resim programında kubbede Pantokrator İsa, altında kitabe kuşağı ve melekler frizi; pencere aralarında ise on iki havari tasviri yer alır. Harimdeki freskler perdeyle kapatılmış, narteksteki freskler açıkta bırakılmıştır. Yapının kuzeyinde üç apsisli bir şapel kalıntısı, batısında ise 1427’ye tarihlendirilen dört köşeli bir çan kulesi bulunur.