Fotoğraf: Resmî kültür kaynağıKatmanlı bir manastır kompleksi
Deyrulzafaran Manastiri, Mardin’in 4 kilometre doğusunda, Mardin Ovası’na hâkim bir noktada yer alır. Üç kattan oluşan yapı, 5’inci yüzyıldan itibaren farklı zamanlarda eklenen bölümlerle biçimlenmiş; bugünkü hâline 18’inci yüzyılda ulaşmıştır. Manastırın inşa edildiği kompleksin önce MÖ Güneş Tapınağı, ardından Romalılar tarafından kale olarak kullanıldığı belirtilir.
Romalıların bölgeden çekilmesinin ardından Aziz Şleymun’un bazı azizlerin kemiklerini buraya getirtmesiyle kale manastıra dönüştürüldü. Bu nedenle yapı ilk döneminde Mor Şleymun Manastırı adıyla anıldı. Mardin ve Kefertüth Metropoliti Aziz Hananyo’nun 793’ten başlayarak gerçekleştirdiği büyük tadilat sonrasında Mor Hananyo Manastırı adı öne çıktı. 15. yüzyıldan sonra ise çevresinde yetişen zafaran, yani safran bitkisinin etkisiyle Deyrulzafaran adı kullanılmaya başlandı.
Taş, ahşap ve kubbelerin dili
Manastırın görsel karakterini kubbeler, kemerli sütunlar, ahşap el işlemeleri ve iç ile dış mekânlardaki taş nakışları oluşturur. Bu ayrıntılar, yapının yalnızca dini işleviyle değil, mimari bezeme dünyasıyla da dikkat çekmesini sağlar. Kompleksin uzun tarihi boyunca Süryani Kilisesi’nin dini eğitim merkezlerinden biri olması da bu mekânsal zenginliğe güçlü bir anlam katmanı ekler.
Matbaanın izleri ve yaşayan dini merkez
Deyrulzafaran Manastiri, bölgeye getirilen ilk matbaanın da adresidir. Manastırda patriklik yapan ve 1895’te vefat eden 4. Petrus, İngiltere ziyareti sırasında satın aldığı matbaayı 1876’da manastıra getirdi. Burada 1969’a kadar başta Süryanice olmak üzere Arapça, Osmanlıca ve Türkçe kitaplar basıldı; Öz Hikmet adlı aylık dergi de 1953’e kadar yayımlandı. Matbaadan kalan parçaların bir bölümü manastırda, diğer bölümü ise Mardin’deki Kırklar Kilisesi’nde sergilenmektedir.
Manastır, bugün de Süryani Kilisesi’nin önemli dini merkezlerinden biridir ve Mardin Metropoliti’nin ikametgâhıdır. Dünyanın farklı yerlerine dağılmış Süryaniler tarafından dua ve bereket almak amacıyla ziyaret edilen yapı, yerli ve yabancı ziyaretçilerin de ilgi odağındadır.