Meryem Ana Sumela Manastiri

Vadinin üzerinde kurulan manastır

Meryem Ana Sumela Manastiri, halk arasında Meryem Ana Manastırı olarak da bilinen Sümela Manastırı’dır. Altındere Vadisi’ne hâkim Karadağ’ın eteklerinde, sarp bir kayalık üzerinde konumlanan yapı, vadiden yaklaşık üç yüz metre yüksekliktedir. Bu yerleşim, manastırların şehir dışında; orman, mağara ve su kenarlarında kurulması geleneğiyle ilişkilendirilir. Kaynağa göre “Sümela” adının, siyah anlamına gelen melas sözcüğünden geldiği söylenir; adın koyu renkli dağlarla ya da içerideki Meryem Ana tasvirinin siyah rengiyle bağlantılı olabileceği düşünülmektedir.

Tarih boyunca dönüşen bir yapı topluluğu

Rivayete göre manastır, MS 4. yüzyılda Bizans İmparatoru I. Theodosius zamanında Atina’dan gelen Barnabas ve Sophranios adlı iki rahip tarafından kurulmuştur. 6. yüzyılda İmparator Justinianus’un emriyle General Belisarios tarafından onarılarak genişletildiği; 7. yüzyılda ise birçok kez yağmalandığı aktarılır. Yapının bugünkü durumuyla varlığını 13. yüzyıldan itibaren sürdürdüğü bilinmektedir.

Trabzon Komnenosları Prensliği döneminde, özellikle III. Alexios zamanında manastırın önemi artmış ve fermanlarla gelir sağlanmıştır. Doğu Karadeniz kıyılarının Türk egemenliğine girmesinin ardından Osmanlı padişahlarının da manastırın haklarını koruyarak bazı imtiyazlar tanıdığı belirtilir. 18. yüzyılda yenilenen bölümler ve fresklerle süslenen duvarlar, 19. yüzyılda eklenen büyük yapılarla birlikte kompleksin en parlak dönemine ulaşmasına eşlik etmiştir.

Mekânlar, freskler ve kaya kilisesi

Kompleks; ana kaya kilisesi, şapeller, mutfak, öğrenci odaları, misafirhane, kütüphane ve kutsal ayazmadan oluşur. Girişteki büyük, çok gözlü su kemerinin önemli bir bölümü günümüze yıkılmış halde ulaşmıştır. Dar ve uzun bir merdiven ana girişe, buradan da iç avluya bağlanır. Kiliseye dönüştürülen mağaranın önünde farklı manastır yapıları; karşı tarafta ise kütüphane yer alır.

Kaya kilisesi ile bitişiğindeki şapelin iç ve dış duvarları fresklerle kaplıdır. Kaya kilisesinde III. Alexios dönemine ait freskler tespit edilmiş; şapeldeki fresklerin ise 18. yüzyıl başlarına tarihlendiği ve üç ayrı uygulama tabakası taşıdığı belirtilmiştir. İncil sahneleri ile Hz. İsa ve Hz. Meryem’in hayatına ilişkin tasvirler bu resimlerin başlıca konularıdır. Manastır, 2000 yılından bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer almaktadır.