Mor Gabriel Deyrulumur Manastiri

Yüksekçe bir tepede kurulan yapı

Mor Gabriel Manastırı, Deyrulumur Manastırı adıyla da bilinir ve Süryani Kadim Cemaati’nin ünlü ve büyük yapıtları arasında anılır. Meşe ağaçlarıyla kaplı yüksekçe bir tepe üzerinde inşa edilen manastırın temelleri Mor Şmuel ile Mor Şemun tarafından 397 yılında atılmış, yapının kısa sürede tamamlandığı belirtilmiştir. Yapı, tarihsel süreç içinde yalnızca ilk kuruluşuyla değil, farklı tarihlerde içine ve dışına eklenen bölümleriyle de şekillenmiştir.

Manastırın 615 ve 1049 yıllarında Metropolitlik Merkezi olduğu kaydedilir. Kral Arcadius döneminde Mor Şemun tarafından barınma ve dua yerleri yapılmıştır. Bu bilgi, manastırın ibadet ve barınma işlevlerini bir arada taşıyan yapısını görünür kılar.

Kiliseler, mabetler ve anıtsal bölümler

Kral Theodosius çağında manastır bünyesine lahitlerin konacağı abide evi, Meryem Ana Kilisesi, Resuller Kilisesi, Kırkşehit Kilisesi, Mor Şmuel Mabedi ve Mor Şlemun Mabedi eklenmiştir. Theodora Kubbesi de bu yapı bütününün parçalarından biridir; kaynakta bu kubbenin, kral kızı Theodora’nın Mor Şmuel tarafından iyileştirilmesi nedeniyle yapıldığı aktarılır.

Bu unsurlar, Mor Gabriel’in tek bir yapıyla sınırlı olmayan, farklı ibadet ve anma mekânlarını bir araya getiren bir manastır bütünü olarak okunmasına imkân verir. Kaynak ayrıca manastırı Athos Dağı’ndaki herhangi bir manastırdan en az 400 yıl; Filistin’deki Mor Saba Manastırı’ndan yaklaşık 80 yıl ve Mısır’ın Sina bölgesindeki Mort Katherina Manastırı’ndan bir buçuk asır daha eski olarak niteler.

Değişen adlar, süreklilik kazanan kimlik

Manastır, tarih boyunca farklı adlarla anılmıştır. İlk dönemlerde kurucularına atfen Mor Şmuel ve Mor Şemun Manastırı olarak tanınmış; Süryanicede “Rahiplerin Meskeni” anlamına gelen Dayro d’Umro isminden türeyen Deyr-el Umur ve Deyrulumur adlarıyla da bilinmiştir. Kartmin’e, bugünkü Yayvantepe Köyü’ne yakınlığı nedeniyle Kartmin Manastırı adı da kullanılmıştır. Bugün kullanılan Mor Gabriel Manastırı adı ise Turabdin Metropoliti Mor Gabriel’in adından gelir.