Santa Harabeleri

Vadiler arasında kurulan yerleşim

Santa Harabeleri, Santa Yanbolu Deresi’nin doğduğu vadilerin birbirinden ayırdığı üç ayrı yamaç üzerinde yer alır. Bölge, geçmişte dokuz ayrı mahalleden oluşmuş bir yerleşim olarak anılır; günümüzde ise Piştoflu, Binatlı, İşhanlı, Terzili, Çakallı, Zurnacılı ve Sincanlı-Kozlu olmak üzere yedi mahalle ile 300’ü aşkın evden söz edilir.

Santa Bölgesi’nin hikâyesi, Fatih Sultan Mehmet döneminde tüm Trabzon ve Doğu Karadeniz bölgesiyle birlikte Osmanlı İmparatorluğu topraklarına dâhil edilmesiyle yeni bir çerçeve kazanır. Yerleşimin vadiler ve yamaçlarla kurduğu ilişki, bugün harabelerin doğal çevreyle birlikte algılanan karakterinin temelini oluşturur.

Madenlerin biçimlendirdiği refah

Santa havzasındaki demir, kurşun ve kurşunla birlikte çıkarılan gümüş madenlerinin işletilmesi, bölgenin özellikle 16. ve 18. yüzyıllar arasında gelişmesinde belirleyici olmuştur. Bu dönemde ekonomik refaha erişen Santa’da, madenlerin etkisiyle demircilik ve gümüşçülük önemli sanat dalları hâline gelmiştir.

Osmanlı Devleti’nin maden çalışanlarına, ayrıca madencilerin ihtiyaçlarını karşılayan meslek ve ticaret erbabına tanıdığı vergi kolaylıkları ile muafiyetler, çevre köy ve illerden yoğun göçü teşvik etmiştir. Kaynakta, bu göç içinde Ortodoks Hristiyan Rum Osmanlı vatandaşlarının öne çıktığı belirtilir. Madenlerin kapanmasıyla birlikte başlayan sosyal ve idari sorunlar ise 18. ve 19. yüzyıllarda bu refahın sürmesini engellemiştir.

Değişen nüfus, korunan katmanlar

1500–1800 arasında önemli bir madenci yerleşimi olan Santa, 1923’te nüfus mübadelesiyle boşaltılmış; bu süreçte bölge bir toplanma yeri olarak kullanılmıştır. Mübadele sonrasında boşalan arazi ve binalara çevre köylerin sakinleri yerleşmiştir.

Dini, ticari ve kültürel önem taşıyan Santa bölgesi günümüzde Arkeolojik ve Doğal Sit Alanı olarak ilan edilmiştir. Harabeler, madencilik ekonomisinin, zanaat üretiminin ve yerleşim hareketlerinin aynı coğrafyada bıraktığı çok katmanlı izleri bir arada düşünmeye imkân verir.