Sart

Lidya başkentinden çok katmanlı yerleşime

Sart, Lidya Devleti’nin başkenti Sardes’in kalıntılarının bulunduğu yerleşimdir. Kazı çalışmalarının ortaya koyduğu üzere Sart ve çevresi, 5000 yılı aşkın süre boyunca çeşitli yerleşimlere sahne olmuş; Roma ve Bizans dönemlerinde de önem taşıyan bir merkez olarak varlığını sürdürmüştür. MÖ 7. yüzyıldan MS 7. yüzyıla uzanan on dört yüzyıl boyunca kent, ulaşım, idare ve ticaret bakımından belirleyici bir konumda kalmıştır.

Tarihte devlet güvencesinde paranın ilk basıldığı yer olarak bilinen Lidya’nın başkenti Sardes, tarım, hayvancılık, ticaret ve Paktolos (Sart) Çayı’ndaki altın madenciliği sayesinde zenginleşmiştir. MÖ 6. yüzyılda Lidya Krallığı’nın Persler tarafından ortadan kaldırılmasının ardından Pers satraplığı olan kent, önemini uzun süre korumuş; Bizans döneminde ise önemli bir piskoposluk merkezi haline gelmiştir.

Yapılar, kutsal alanlar ve kent dokusu

Antik kentte surlar, tapınak, gymnasium-hamam, kilise, dükkânlar, tiyatro ve stadion kalıntıları bulunmaktadır. Sardes ayrıca antik dünyanın en büyük havrasına sahip olmasıyla bilinir. Helenistik dönemde yapımına başlanan Artemis Tapınağı, muhtemelen eski bir Kybele kültünün kutsal alanında yer almıştır. Deprem sonrasında İmparator Tiberius zamanında eski planına göre yeniden inşa edilen tapınağın güneydoğu köşesine 4. yüzyılda bir şapel eklenmiştir.

Günümüze korunan Roma yapıları arasında anıtsal hamam-gymnasium kompleksi öne çıkar. Kompleksin doğu yarısındaki sütunlarla çevrili palaestra, spor etkinlikleri için kullanılmış; batıdaki tonozlu salonlar hamam işlevi görmüştür. Palaestradan hamam bölümüne geçişi sağlayan iki katlı sütunlu mekân ise mermer avlu olarak adlandırılmaktadır.

Nekropol ve dünya mirası

Kentin nekropol alanı olan, bugün Bin Tepeler adıyla anılan Lidya kral mezarlığında yüzü aşkın tümülüs tespit edilmiştir. Sardes, ilk madeni paranın icat edilmesi, basılması ve ticarette kullanılmasıyla; Hıristiyanlığın batıya yayılmasında rol oynayan Batı Anadolu’daki yedi kiliseden biri olarak Vahiy bölümünde anılmasıyla da dünya tarihi açısından ayrı bir yerde durur.

Sardes Antik Kenti ve Bin Tepeler Lidya Tümülüsleri, 2025 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedilmiştir.