Yagibasan Medreses Cukur Medrese

Çukur Medrese adıyla anılan yapı

Yağıbasan Medresesi, Danişment Beyliği’nden Nizamettin Yağıbasan’ın Tokat ve Niksar’da yaptırdığı iki medreseden biridir. Tokat’ta bulunan yapı, Çukur Medrese adıyla da bilinir. Kaynakta yapılış tarihi 1151 ve 1152 yılları olarak verilen medrese, kapalı avlulu Anadolu medreselerinin ilk örneklerinden biri olması bakımından önem taşır.

Bu niteliği, yapıyı yalnızca bir tarihî yapı olarak değil, Anadolu’daki medrese mimarisinin erken örnekleri arasında değerlendirilen bir mekân olarak da öne çıkarır. Tokat’taki medreseye eşlik eden Niksar’daki Yağıbasan Medresesi ise aynı yaptırma geleneğinin diğer yapısıdır; iki yapı, ortak bir ad altında anılsa da kaynakta kendi plan özellikleriyle ayrı ayrı tarif edilir.

Kapalı avlu ve açık merkezli kubbe

Tokat’taki Yağıbasan Medresesi’nin avlusu, çapı 14 metre olan bir kubbeyle örtülüdür. Kubbenin ortasının açık bırakılması, yapının en belirgin mekânsal özelliklerinden biridir. Bu örtünün çevresinde farklı ölçülerde tonozlu odalar yer alır; böylece avlu, odalar ve ana eyvan arasında katmanlı bir iç düzen kurulur.

Giriş eyvanının karşısındaki ana eyvanın mescit ve dershane işlevi gördüğü belirtilir. Yapının planında eğitim ve ibadetle ilişkilendirilen bu ana mekânın yanı sıra, yanlardaki tonozlu odalar da avlu çevresindeki düzenin parçalarıdır. Kaynağın aktardığı bu unsurlar, medresenin mimari kurgusunu belirleyen temel bileşenleri oluşturur.

Yalın bir mimari ifade

Tokat ve Niksar’daki Yağıbasan medreseleri, kaynakta yalın ve süslemesiz örnekler olarak tanımlanır. Tokat’taki yapıda bu yaklaşım; kapalı avlu, kubbe, tonozlu odalar ve eyvanlar üzerinden okunan mimari organizasyonun ön plana çıkmasını sağlar. Çukur Medrese’nin değeri, gösterişli bir bezeme programından çok, erken kapalı avlulu medrese tipolojisindeki yeri ve açık biçimde tarif edilen mekân düzeninde toplanır.