Fotoğraf: Diyarbakır İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü " class="center-icon" data-lightbox="image"> Zerzevan Kalesi Görsel Sahibi: Diyarbakır İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü jQSınırda şekillenen askeri yerleşim
Zerzevan Kalesi, Roma’nın sınır garnizonu olarak tanımlanan bir askeri yerleşimdir. Yerleşimin tarihinin 3 bin yıl öncesine, Asur Dönemi’ne kadar gittiği; Pers Dönemi’nde ise Kral Yolu üzerindeki konumuyla yol güvenliğinin sağlanması amacıyla kullanıldığı belirtilir. Roma Dönemi’nde, MS 3. yüzyılda Severuslar Dönemi’nde asıl askeri yerleşim inşa edilmiştir. Surlar ve yapılar Anastasios I ile Justinianos I dönemlerinde onarılmış, bazı yapılar yeniden inşa edilerek yerleşim mevcut son haline getirilmiştir. Kale, 639 yılında İslam ordularının fethine kadar kesintisiz kullanılmıştır.
1.200 metre uzunluğunda ve 15 metre yüksekliğinde surlarla çevrili yerleşimin güney alanında gözetleme ve savunma kulesi, kilise, yönetim binası, arsenal ve kaya sunağı gibi yapılar bulunur. Kuzey kesimde caddeler, sokaklar, villalar ve konutlar takip edilebilir. Konut alanında su sarnıçları, yeraltı kilisesi, yeraltı sığınağı ve Mithras Tapınağı yer alırken; surların dışında yerleşime su sağlayan kanallar, sunu çanakları ve taş ocakları görülebilir. Nekropol alanındaki kaya mezarları ve tonozlu mezarlar da bu geniş yerleşim düzeninin parçalarıdır. Kaynak, kalede hem yer üstünde hem de büyük bir yer altı şehrinde izlerin bulunduğunu aktarır.
Mithras Kutsal Alanı’nın mimari dili
Kalenin kuzeyindeki Mithras Kutsal Alanı, yeraltında ana kayanın oyulmasıyla inşa edilmiştir. Doğu duvarında ana kayaya oyulmuş sütunlar ile ortada büyük, yanlarda iki küçük niş yer alır. Büyük nişi çevreleyen iki sütunun üstündeki kuşakta boya kalıntıları izlenebilmekte; bu kuşakta Mithras’a ait sembollerin bulunmuş olabileceği değerlendirilir. Mithras’ın boğayı kurban ettiği sahneyi taşıyan plakanın da ortadaki büyük nişe konulduğu belirtilmektedir.
Duvara kazınmış ışın tacı motifi, Mithras’ın sembolleri arasındadır. Küçük nişlerden birindeki su veya kan çanağı, önündeki havuz ve duvarın içinden geçen kanal, kutsal alanın ritüel düzenine işaret eder. Tavandaki dört hayvan bağlama yerinin de kurban törenleriyle ilişkili olduğu düşünülür. Kaynağa göre yapı, Roma İmparatorluğu’nun doğu sınırında tespit edilen ilk ve tek Mithras tapınağıdır; giriş kapısında yazıtlar ve semboller açık biçimde görülür.
Ritüel alanı ve dünya mirası bağlamı
Tapınağın yanındaki iki bölümlü yeraltı yapısında beş kare açıklık, döner merdivenli giriş ve her açıklığın altında düzgün oyulmuş yuvarlak çanaklar bulunmaktadır. Boğa kurban törenleri ile bazı ritüellerin tapınağın dışındaki bu yapıda gerçekleştirilmiş olabileceği ifade edilir. Kutsal alan çevresindeki diğer yapıların da tören için gelenlerin konaklamasına ayrıldığı değerlendirilmektedir. Zerzevan Kalesi ve Mithras Tapınağı, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alır.