Philadelphia’da 1 Ekim’de başlayan DesignPhiladelphia, bu yıl tasarımı yalnızca stüdyo, galeri ve mağaza vitrinlerinde aramıyor. Festivalin Suburban Station ile Walnut–Locust Concourse’a uzanan programı, kentin en sıradan görünen ama en yoğun kullanılan mekânlarını birer kültürel tartışma alanına çeviriyor. Bu tercih, tasarımın biçimsel yenilik üretmekten önce gündelik hayatın akışına müdahale etme kapasitesini hatırlatıyor: İnsanların aceleyle geçtiği koridorlar, bekleme alanları ve alt geçitler, kısa süreliğine de olsa kent üzerine düşünmenin zeminine dönüşüyor.
Geçip gitmek yerine durmak
Ulaşım yapıları modern kentin en güçlü kamusal sahneleri arasında sayılır; buna rağmen çoğu zaman yalnızca hareketi hızlandırmakla görevli teknik altyapılar gibi ele alınırlar. Festivalin istasyonlara yerleşmesi, bu işlevci bakışın sınırlarını görünür kılıyor. Suburban Station’daki sergiler, enstalasyonlar, konuşmalar ve üretim odaklı programlar, yolculuk ile karşılaşma arasındaki mesafeyi azaltmayı öneriyor. Böylece tasarım, tamamlanmış nesnelerin sergilenmesinden çok, farklı kullanıcıların aynı zeminde birbirini fark edebilmesiyle ilgili bir araç haline geliyor.
Bu yaklaşımın asıl değeri, kültür etkinliğini kentin zaten var olan dolaşımına eklemlemesinde yatıyor. Bir müze ya da tasarım merkezi, ziyaretçisinden bilinçli bir yön değişikliği ister; istasyon ise eşik tanımaz. İşe giden, okuldan çıkan, aktarma yapan ya da yalnızca kent merkezinden geçen herkes potansiyel izleyiciye dönüşür. Kuşkusuz bu, erişimi kendiliğinden eşit kılmaz. Ancak kültür programını bilet, saat ve kapı rejimiyle sınırlı bir deneyim olmaktan çıkaracak önemli bir başlangıçtır.
Tasarımın politikası koridorda başlıyor
Festivalin programında yer alan topluluk odaklı işler, tasarımın kentsel adaletle ilişkisini doğrudan gündeme taşıyor. Özellikle siyah kültürel miras mekânlarının korunmasına odaklanan çalışmalar, koruma fikrini yalnızca cephe, malzeme ya da yapı yaşı üzerinden değerlendirmeyi reddediyor. Bir mahallenin hafızasını taşıyan kurumların, toplulukların ve kullanım biçimlerinin de mimari mirasın parçası olduğu fikri öne çıkıyor. Bu, son yıllarda giderek daha sık duyduğumuz “katılımcılık” sözcüğünü süs olmaktan kurtarabilecek zor bir çağrı: Tasarımcı, çözümün tek sahibi değil; yerel bilginin dikkatli bir dinleyicisidir.
Walnut–Locust Concourse’un güvenlik, aydınlatma ve erişim iyileştirmelerinin ardından yeniden sürekli kullanıma açılmış olması da programı daha anlamlı kılıyor. Yıllarca kapalı kalan bir geçiş koridorunun yeniden kent yaşamına katılması, yalnızca bakım ve işletme başarısı değildir. Yeni duvar resmi ve ortak üretimle boyanmış sütunlar, altyapının anonimliği ile mahallelerin ifade hakkı arasında bir bağ kuruyor. Festivalin yeraltındaki tasarım pazarı ise bu bağı, tüketim odaklı bir etkinliğin ötesine taşıyabilirse değer kazanacak: Üreticinin görünürlüğü ile kamusal alanın gerçek açıklığı aynı şey değildir.
Sergi mekânı değil, şehir ölçeğinde bir prova
DesignPhiladelphia’ın bu hamlesi, istasyonları kalıcı biçimde sanat ve tasarım mekânlarına dönüştürdüğünü henüz kanıtlamıyor. On günlük programların ardından koridorların eski ritmine dönmesi kuvvetle muhtemel. Yine de geçicilik burada yalnızca bir eksiklik değil; kentin başka türlü kullanılabileceğini gösteren bir prova olarak okunabilir. Tasarımın görevi bazen yeni bir bina önermek değil, mevcut bir mekânın kime ait olduğu sorusunu yeniden sordurmaktır.
Philadelphia örneği, kültür kurumları için de açık bir ders taşıyor. Kamusal mekâna açılmak, büyük ölçekli açık hava etkinlikleri düzenlemekten ibaret değil. Asıl mesele, insanların zorunlu olarak bulunduğu alanlarda onları edilgin geçiciler değil, kentin ortak geleceğine dair söz sahibi kullanıcılar olarak kabul etmek. İstasyon, bu nedenle yalnızca ulaşımın değil, tasarımın demokratikleşmesinin de en zor ama en verimli laboratuvarlarından biri olabilir.
